ལག་ཆ་ནས་འཕྲུལ་འཁོར་བར།

ལག་ཆ་ནས་འཕྲུལ་འཁོར་བར།

ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དུས་ཡུན་ཧ་ཅང་རིང་བའི་ནང་དུ།ཤིང་ཆས་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་དངོས་པོའི་རྨང་གཞི་གཙོ་བོ་དང་ཐ་ན་ཉག་གཅིག་ཡིན།དཔེར་ན་ཀྲུང་གོའི་གནའ་རབས་ཀྱི་གོ་མཚོན་ནང་གི་“འཕང་མདུང་”དང་།“མདུང་”“རྡུན་པ་”བཅས་ནི་དོན་དངོས་ཐོག་དབྱུག་པ་ཤ་སྟག་རེད།རྒྱལ་པོ་ཝུའུ་ཝང་གིས་པྲོའུ་བཏུལ་བར་བཤད་རྒྱུན་དུ“ཁྲག་གི་གཏུན་པོ”ཞེས་པ་ཁྲུན་ཆིའུ་ཀྲན་གོའི་དུས་སྐབས་སུ་ཤིང་ཐུར་དང་རྣོ་གཞོག་མདུང་རིང་ནི་སྔར་བཞིན་གོ་མཚོན་སྒྲིག་ཆས་གཙོ་བོ་ཡིན།ཆིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་མཇུག་ཏུ།ཁྲེན་ཧྲེང་དང་ཝུའུ་ཀོང་གཉིས་ཀྱི་འོས་ལངས་དེའང་“ཤིང་གསོད་དམག་བྱེད།དབྱུག་འདོགས་དར་ཆ་བྱེད”[446]ཅེས་པ་ལྟ་བུ་རེད།དོན་དངོས་ཐོགམཁྲེགས་ཤིང་ནི་ལྕགས་རིགས་ལས་ཆེ།པོ་ལི་ནེ་ཞི་ཡའི་སྐད་ནང་གི་དྲག་རྩལ་པ་（toa）ནི་ལྕགས་ཤིང་དང་ལྕགས་ཤིང་ནི་ཐ་སྙད་གཅིག་ཡིན་པ་སྟེ།“མི་རྣམས་ཀྱིས་ལྕགས་ཤིང་གིས་དབྱུག་པ་དང་མཚོན་ཆ་གཞན་བཟོས་ནས་མིའི་རིགས་ཀྱི་ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་གནད་དོན་ཐག་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།དཔེར་ན།བརྙས་བཅོས་ཕོག་པ་དང་།རྒྱུ་ནོར་དང་བུད་མེད།དབང་ཆ་འཕྲོག་རེས་སོགས་ཀྱི་མིའི་རིགས་ཀྱི་ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་གནད་དོན་ཐག་གཅོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།”[447]

ལི་ཆས་དང་ལྕགས་ཆས་བྱུང་རྗེས།ཐོག་མར་མཆོད་འབུལ་དང་རྒྱས་སྤྲོས་དངོས་རྫས་དམག་འཁྲུག་བཅས་ལ་བཀོལ་བ་དང་།མཇུག་མཐར་ད་གཟོད་ཐོན་སྐྱེད་དང་འཚོ་བའི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་ཞུགས་པ་རེད།དུས་ཡུན་ཧ་ཅང་རིང་པོ་ཞིག་ནང་དེ་བས་མཁྲེགས་ཤིང་བཟོས་ཆོག་པའི་རྒྱུ་ཆ་གསར་པས་ཤིང་ཆས་ཀྱི་ཚབ་བྱེད་རྒྱུ་ཕར་བཞགདེ་ལས་ལྡོག་སྟེ་ཤིང་ཆས་ལས་སྣོན་གྱི་ལག་རྩལ་ཐད་མཆོང་སྐྱོད་ཆེན་པོ་བྱུང་ནས་ཤིང་ཆས་ཀྱི་རིག་གནས་སྔར་བས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་སུ་ཕྱིན་ཡོད།དུས་མཚུངས་སུ་མིའི་རིགས་ཀྱི་ལག་ཆ་དང་འཕྲུལ་འཁོར་བཟོ་བའི་ལྷན་སྐྱེས་ཀྱི་ནུས་པ་འདོན་སྤེལ་གང་ལེགས་བྱེད་ཐུབ་ཡོད།ཤིང་ཆ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཆའི་ནུས་པ་དང་ཡོང་ཁུངས་ལ་བརྟེན་ནས་ལག་ཤེས་བཟོ་ལས་དེ་ཞིང་ལས་ཁྲོད་ནས་རིམ་བཞིན་ལོགས་སུ་ཕྱེ་སྟེ་ཆེད་ལས་ཅན་དང་ཚད་འབེབས་ཅན་མངོན་འགྱུར་བྱུང་ཡོད།དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཞིག་གི་ནང་དུ།མིའི་རིགས་ཀྱི་ཤིང་ཆས་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་དེ་ལྕགས་མེ་དྭངས་མ་དང་།ཡང་རྩེར་སོན་པའི་ཚད་ལ་སླེབས་ཡོད།

ཤིང་ཆས་ཀྱི་དུས་རབས་སུ།ཤིང་ཆས་ལས་སྣོན་བྱེད་པའི་གྲི་ཆས་ལས་གཞན།ལག་ཆ་དང་ཡོ་བྱད་མང་ཆེ་བ་ཤིང་ཆས་ཡིན།ཁང་པ་དང་ཁྱིམ་ཆས་ནི་ཤིང་ཆས་ཡིན་པ།གྲུ་དང་ཤིང་རྟ་ནི་ཤིང་ཆས་ཡིན།ཆུ་འཐེན་འཕྲུལ་འཁོར་དང་ཆུ་འདྲེན་སྦུགས་ལམ་ནི་སྡོང་སྐམ་ཁོག་སྟོང་ངམ་ཡང་ན་སྨྱུག་མ་སྤྱོད་པ་དང་།རླུང་འཁོར་དང་ཆུ་འཁོར་ནི་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་ཡིན།ཆུ་ཚོད་ནི་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་ཡིན།རས་འཐག་འཕྲུལ་འཁོར་དང་འཁེལ་འཁོར་ཚང་མ་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་རེད།ཟྭ་དང་ལྡེ་མིག་ནི་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་ཡིན།ཀུའུ་ཏེང་པའོ་པར་འདེབས་འཕྲུལ་འཁོར་གསར་གཏོད་བྱས་ནས་ལོ་བརྒྱ་ཐམ་པ་ཕྱིན་པའི་རྗེས་སུའང་སྔར་བཞིན་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་རེད།འཕྲུལ་འཁོར་གལ་ཆེ་ཤོས་ཏེ།འཁོར་སྟེགས་དང་ཁྲོ་ཐབ་ཀྱང་རྦད་དེ་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་རེད།1810ལོ་བར་ཕ་རི་སིས་སྔར་བཞིན་ཡོ་འབོག་གི་མདོང་ལམ་འདིང་བཞིན་ཡོད།ཤིང་ཆར་བརྟེན་ནས་འཕྲུལ་འཁོར་དང་བཟོ་གྲྭ་བསྐྲུན་པའི་བྱེད་སྟངས་དེ་དུས་རབས་19པའི་དུས་ཚོད་མང་ཆེ་བའི་བར་རྒྱུན་འཁྱོངས་བྱས་ཡོད།ལྕགས་ལམ་ངོ་མ་མ་བྱུང་གོང་ལ་ཤིང་གིས་ལྕགས་ལམ་བཏིང་བའི་“ལྕགས་ལམ་”དངོས་སུ་བསྐྲུན་ནས་ལོ་ངོ་ཉིས་བརྒྱ་ལྷག་སོང་ཞིང་།ཐ་ན་རླངས་འཁོར་དང་གནམ་གྲུ་བྱུང་མ་ཐག་པའི་དུས་སུའང་དོན་དངོས་སུ་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་རེད།

ཐོག་མའི་དུས་སུ་མིའི་རིགས་ཀྱིས་རྡོའི་སྟ་རེ་ཡིས་ཤིང་ཆ་ལས་སྣོན་བྱེད་པའི་གོ་རིམ་ཁྲོད།ཀླད་ཆེན་གྱི་བར་སྟོང་ཇེ་རྒྱས་སུ་སོང་བ་དང་།རྙོག་འཛིང་ཇེ་ཆེར་འགྲོ་བའི་ཀླད་ཆེན་གྱིས་ལྡོག་ནས་ལག་ཆ་ཡང་སྔར་ལས་རྙོག་འཛིང་དུ་བཏང་སྟེ།ལོ་མང་བོ་འགོར་རྗེས།མིའི་རིགས་ཀྱིས་རྙོག་འཛིང་ཅན་གྱི་ལག་ཆ་སྟེ་འཕྲུལ་ཆས་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་འགོ་བརྩམས།

དེང་རབས་ཀྱི་གནའ་རྫས་རྟོག་ཞིབ་ལས་ཤེས་རྟོགས།ཆེས་འཕྱི་ན་ལོ་ངོ་ཁྲི་གཉིས་ཀྱི་སྔོན་ནས་མདའ་གཞུ་བྱུང་ཡོད་པ་རེད།མདའ་རྩེ་དང་གཞུ་རྒྱུད་ལས་གཞན།མདའ་གཞུའི་གྲུབ་ཆ་གཙོ་བོ་ནི་སྔར་བཞིན་སྨྱུག་ཤིང་གི་གྲུབ་ཆ་ཡིན་པ་དང་།ལྷག་པར་དུ་དབྱིན་ཇིའི་གཞུ་རིང་དང་འཇར་པན་གྱི་གཞུ་རིང་ནི་ཡོངས་སུ་ཤིང་མཁྲེགས་པོས་བཟོས་པ་རེད།“སྨྱུག་མ་བཅད་པ་དང་།སྨྱུག་མ་མཐུད་པ།ས་འཕུར་བ།(ཤ་)”[448]ཞེས་པ་ལྟར།ཀྲུང་གོའི་གནའ་སྔ་མོའི་དུས་རབས་སུ་དར་བའི་དམངས་གཞས་དེའི་ཐོག་ནས་སྔ་དུས་ཀྱི་མདའ་གཞུ་ནི་རྦད་དེ་སྨྱུག་མས་བཟོས་པ་ཡིན་པ་ར་འཕྲོད་བྱུང་ཡོད།ཀྲུང་གོའི་སྨྱུག་མ་མང་པོ་ཐོན་གྱི་ཡོད།དེའི་མཉེན་ཆ་ནི་ཤིང་ཆ་ལས་ལེགས།གལ་ཏེ་ཤིང་ལ་འཛུལ་ནས་མེ་ལེན་པ་ནི་ལག་ཆར་གཏོགས་ཚེ།མདའ་གཞུ་བྱུང་བ་དེས་མིའི་རིགས་ཀྱིས་སྔར་ལས་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བའི་འཕྲུལ་ཆས་བཟོ་འགོ་བརྩམས་ཡོད་པ་མཚོན་གྱི་ཡོད།

《དབྱི་ཅིན·ཚན་ཁག་གི་ཚིག་སྒྲོག》ནང་དུ་“རྒྱུད་ཤིང་གཞུ་དབྱིབས་སུ་ཕྱོགས་པ།བཞི་མདོ་ནས་གཞུ་དབྱིབས་སུ་ཕྱོགས་པ།རྒྱ་སྣེ་གཞུ་དབྱིབས་སུ་ཕྱོགས་པ།གནམ་འོག་ཟིལ་ཤུགས་དང་སྙུག་དབྱུག་འཐེན་ནས་གཞུ་དབྱིབས་སུ་བསྒྱུར་བ་དང་།ཤིང་ཕྲ་མོའམ་སྨྱུག་མ་རྩེ་མོ་གཞོག་ནས་མདའ་ལྟར་དུ་གནས་པར་བྱེད།”ཞེས་པའི་དོན་ནི་རྒྱུད་ཀྱིས་ཤིང་རིལ་དང་སྨྱུག་དབྱུག་འཐེན་ནས་གཞུ་དབྱིབས་སུ་བསྒྱུར་བ་དང་།ཤིང་ཕྲ་མོའམ་སྨྱུག་མ་ཕྲ་མོས་རྩེ་མོ་གཞོག་ནས་མདའ་ལྟར་དུ་གནས་པར་བྱེད།མདའ་གཞུའི་ཁེ་བཟང་ཡོད་ན་གཞན་རྣམས་དཔའ་ཞུམ་པར་བཅུག་ཡོང་།མིའི་རིགས་ཀྱིས་གསར་གཏོད་བྱས་པའི་འཕྲུལ་ཆས་ཐོག་མ་ཡིན་པའི་ཆ་ནས།མདའ་གཞུའི་འཕེན་འཕྲོ་དེ་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་སྒྲིག་ཆས་ཤིག་ཏུ་གྱུར།མདའ་གཞུའི་ནང་ལ་མར་ཁེ་སིས་གསུངས་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་གསུམ་འཛོམས་ཡོད་པ་སྟེ།སྒུལ་ཤུགས་དང་།མིས་བྱས་པའི་རྩོལ་བ་(སྐུད་པ་འཐེན་པ་)དེ་སྟོབས་ནུས་སུ་(བརྐྱངས་པའི་གཞུ་)གྱུར་ཏེ།སྒུལ་ཤུགས་དང་སྒུལ་བྱེད་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་ནུས་པ་ཐོན་པ་རེད།བརྒྱུད་སྒུལ་གྱི་རྒྱུད་ཕྱིར་བསྡུས་རྗེས།ནུས་མཐུ་དེ་འགུལ་ནུས་སུ་གྱུར་ནས།མདའ་ཕྱིར་འཕངས་ཏེ་བར་ཐག་ངེས་ཅན་ཞིག་ཏུ་འཕངས་པས་བརྒྱུད་སྒུལ་གྱི་ནུས་པ་ཐོན་པ་རེད།ལག་ཆའི་མདའ་མགོ་དེས་ལག་ཆའི་ནུས་པ་ཐོན་གྱི་ཡོད་པ་དང་།སྲོག་ཆགས་ཀྱི་ལུས་ལ་ཕོག་པ་དེ་ནི་མིས་རྡོ་བཟོས་ལག་ཆ་སྤྱད་དེ་སྲོག་ཆགས་ལ་རྡུང་རྡེག་གཏོང་བ་དང་མཚུངས།

ལག་ཆ་དང་བསྡུར་ན་འཕྲུལ་འཁོར་དེ་བས་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་དང་དེ་བས་ལས་ཆོད་ཆེ་བ་ཡོད་ལ།དེ་བས་དམིགས་བསལ་རང་བཞིན་དང་མ་རྩའི་རང་བཞིན་ལྡན་ཡོད།འཕྲུལ་འཁོར་གྱིས་ལག་ཆ་དང་ལག་རྩལ་སྡེབ་སྒྲིག་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱུང་བ།འཕྲུལ་འཁོར་སྟབས་བདེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན་ནའང་ལག་ཆ་ལས་ཀྱང་ལས་ཆོད་ཆེ་བ་ཡོད།ཡ་ཏང་·སི་སྨིས་བསྟན་དོན།“སྔོན་ཆད་ཀྱི་གྲངས་འབོར་འདྲ་མཚུངས་ཡིན་པའི་བཟོ་པས་ཆེས་སྔོན་ཐོན་གྱི་འཕྲུལ་འཁོར་སྒྲིག་ཆས་ལ་ཁ་ལོ་སྒྱུར་བཞིན་ཡོད་པས།སྔོན་མ་ལས་ལྡབ་མང་ཆེ་བའི་ཐོན་རྫས་ཐོན་སྐྱེད་བྱེད་ཐུབ་པ་དེ་ནི་ལག་ཆ་བེད་སྤྱོད་བྱས་ནས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པ་ལས་ཧ་ཅང་ལེགས་པ་ཡོད།”འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་དུས་རབས་སུ་སླེབས་ཚེ།འཕྲུལ་འཁོར་བཟོ་རྒྱུ་དེ་མིའི་རིགས་གཡོལ་ཐབས་མེད་པའི་དགའ་ཕྱོགས་སམ་ཡང་ན་ལས་འགན་ཞིག་ཏུ་གྱུར།

འཁོར་སྟེགས་ནི་འཕྲུལ་འཁོར་བཟོ་བྱེད་ཀྱི་འཕྲུལ་འཁོར་ཞིག་ཡིན་ཞིང་།འཁོར་སྟེགས་མེད་ན་དེང་རབས་ཀྱི་འཕྲུལ་འཁོར་ཡོང་མི་སྲིད།དེང་རབས་ཀྱི་སྔོན་དུ།མི་རྣམས་ཀྱི་མིག་ནང་གི་འཁོར་སྟེགས་ནི་ཤིང་གིས་བཟོས་པའི་འཁོར་སྟེགས་ཡིན།ཆེས་གནའ་བོའི་འཁོར་སྟེགས་ལ་གཏན་འཇགས་ཀྱི་ལྷུ་ལག་གཉིས་ལས་མེད།དེ་གཉིས་ཀྱིས་འཁོར་མདའ་གཅིག་བཙིར་ཡོད་པ་དང་།འཁོར་མདའི་སྟེང་དུ་ཐག་པའི་འཁྱུད་ནས་ཡལ་ག་གུག་པོས་ཐག་པའི་ཐག་པ་འཐེན་ནས་འཁོར་མདའ་ལ་སྐུལ་འདེད་བྱེད་བཞིན་ཡོད།བཟོ་བས་གཟོང་གིས་འཁོར་མདའ་དང་མཉམ་དུ་འཁོར་འགུལ་བྱེད་པའི་ཤིང་ལ་གཏུག་ན།ཤིང་དེ་ཀ་ཟླུམ་དབྱིབས་སུ་ལས་སྣོན་བྱེད་ཐུབ།རྗེས་སུ་ལེགས་བཅོས་བྱས་པ་བརྒྱུད་ནས།མི་རྣམས་ཀྱིས་རྐང་པས་ཤིང་ལེབ་བཀོལ་ནས་འགུལ་བཞིན་ཡོད།འདིས་ཝ་ཐེ་ཡིས་རླངས་སྒུལ་འཕྲུལ་འཁོར་བསྐྱར་དུ་འགུལ་སྐྱོད་བྱེད་པ་དེ་འཁོར་སྐྱོད་འགུལ་སྐྱོད་དུ་བསྒྱུར་དགོས་པའི་བློ་སྒོ་ཕྱེས།རླངས་འཁོར་གྱི་མལ་ཁྲི་འདིའི་རིགས་ལ་ཡོ་རོབ་གླིང་དུ་ལོ་རྒྱུས་ཡུན་རིང་ལྡན།དུས་རབས་18པའི་བར་དུ།དེའི་ལྷུ་ལག་ལྕགས་རིགས་ཀྱིས་ལུགས་རྒྱག་པར་བསྒྱུར་བ་དང་།སྒུལ་ཤུགས་ཀྱང་རྐང་སྒུལ་འདེད་སྐུལ་ནས་གློག་ཤུགས་འདེད་སྐུལ་དུ་བསྒྱུར།གཏན་འཇགས་ལྷུ་ལག་ཧྥ་ལན་དང་གཏན་འཇགས་གྲི་ཆས་ཀྱི་འདྲེད་འགུལ་གྲི་སྒྲོམ་གྱིས་དེང་རབས་ཀྱི་འཁོར་སྟེགས་དེ་ཧ་ཅང་ཞིབ་ཚགས་ཀྱི་འཕྲུལ་འཁོར་ཞིག་ཏུ་གྱུར།དབྱིན་ཇིའི་མོ་ཙི་ལིར་དེང་རབས་ཀྱི་འཁོར་སྟེགས་ཀྱི་ཆེད་ཁེའི་བདག་དབང་ཐོབ་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་མོད།འོན་ཀྱང་དེའི་ལྷུ་ལག་གཙོ་བོ་ཕལ་ཆེ་བ་ནི་གནའ་རབས་ནས་དར་ཡོང་བའི་ཤིང་གིས་བཟོས་པའི་འཁོར་སྟེགས་ལས་བྱུང་བ་རེད།

མི་རྣམས་ཀྱིས་གདོད་མའི་སྤྱི་ཚོགས་དེ་རྡོ་ཆས་རྙིང་བའི་དུས་རབས་དང་རྡོ་ཆས་གསར་བའི་དུས་རབས་གཉིས་སུ་དབྱེ།གལ་ཏེ་ངར་ལྕགས་ཀྱི་དུས་རབས་དེ་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་དུས་རབས་གསར་པ་ཞིག་ཏུ་འབོད་ན།ཤིང་ཆས་ཀྱི་དུས་རབས་ནི་འཕྲུལ་འཁོར་རྙིང་པའི་དུས་རབས་ཤིག་རེད།དུས་རབས་16པའི་གཏེར་རྫས་རིག་པ་བ་ཨ་ཀེ་ལི་ཁོ་ལའི་《ལྕགས་རིགས་དངོས་རྫས་སྐོར་》ཞེས་པའི་དེབ་ནང་དུ་འཕྲུལ་འཁོར་སྐོར་གྱི་རི་མོ་མཛེས་པོ་མང་པོ་ཡོད།འཕྲུལ་ཆས་འདི་དག་གི་སྐྲ་ཉག་མ་འགའ་ཕུད།ལྷུ་ལག་གཞན་པ་ཚང་མ་དོན་དངོས་སུ་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་རེད།ཐོག་མའི་དུས་ཀྱི་ཆུ་ཚོད་ནི་དཔེ་མཚོན་གྱི་ཤིང་བཟོས་འཕྲུལ་འཁོར་ཡིན་པ་དང་།འདི་ཀྲུང་གོ་དང་ཕྱི་རྒྱལ་ཚང་མར་དེ་འདྲ་རེད།ལི་མ་ཏོའུ་ཡིས“ཀྲུང་གོ་བའི་ཤིང་ཆས་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་གྱི་གནད་ལ་འཕིགས་པའི་ཆུ་ཚད་དེ་སྔ་ས་ནས་ཤིང་ཆས་བཟོ་བའི་ལག་རྩལ་ཁྲོད་ནས་ལེགས་པར་མངོན་གྱི་ཡོད”ཅེས་ཁས་ལེན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་མ་ཟད།སྤྱང་གྲུང་དོད་པའི་ཆུ་ཚོད་དེ་ད་གཟོད“སྤུས་རྒྱད”ལ་བརྩི་གི་ཡོད།[449]

རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གང་དུ་ཡིན་རུང་ཤིང་བཟོ་ནི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་དུས་རབས་སུ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ཆེས་བརྩི་བཀུར་བྱེད་པའི་ལས་རིགས་ཤིག་ཡིན་པ་སྨོས་མེད་རེད།ཤིང་བཟོ་ནི་ཧ་ལམ་ལག་རྩལ་པའི་ཚབ་མིང་ཞིག་རེད།ལུའུ་པན་ནི་ཀྲུང་གོའི་ཤིང་བཟོ་བའི་ཡབ་མེས་ཤིག་ཡིན།“བུ་དེས་སྨྱུག་མ་བྲེག་ན་སྐྱ་ཀའི་བསམ་པ།སྐྱ་ཀའི་བསམ་པ།འཕུར་ན་འཕུར་ན་ཉིན་གསུམ་མ་འགྱུར།བུ་ཕོ་མོས“སྐྱ་ཀ་ཡིན་པས།ཀྲའེ་ཀྲའེ་ཡིས་ཤིང་ཆའི་ཁོངས་གཏོགས་བྱས་ན་དགའ།ཤིང་ཚུན་གསུམ་ཙམ་ཡོད་ཀྱང་འགན་རྡོ་ལྔ་བཅུའི་ལྕི།”དེར་བརྟེན་མཁས་པ་ཡིན།དེ་ནི་མི་བཟང་ལ་ཟེར་བ་དང་།མི་ངན་ལ་ཟེར་བ་རེད།”[450]མོ་ཙིའི་“མངའ་ཁོངས་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་མདའི་སྣེ་མོ་ནང་དུ་བཙུགས་པའི་ཤིང་རྟའི་མཐེབ་མནན་ཏེ་འཁོར་ལོ་མི་གོག་པའི་ཆེད་དུ།མོའོ་ཙིའི་“མངའ་ཁོངས་”ཞེས་པ་ནི་འཁོར་མདའི་སྣེ་མོ་ནང་དུ་བཙུགས་པའི་ཤིང་རྟའི་མཐེབ་མནན་ཏེ་འཁོར་ལོ་མི་གོག་པའི་ཆེད་དུ།མོའོ་ཙིས་“འཁོར་རྟེན་གྱི་སྣེ་མོ་”ཞེས་པ་དེ་ཡིན།“རླངས་འཁོར་ལེ་དབར་སྟོང་གི་སར་བསྐྱོད་ཐུབ་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི།དེའི་མངའ་ཁོངས་ཚུན་གསུམ་ཡིན་དགོས།”[451]ཞེས་ཟེར་བ་ལྟར།

ནུབ་ཕྱོགས་ཤེས་རིག་གི་ཆེས་རླབས་ཆེ་བའི་སྔོན་ཤེས་ཤིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས།ཡེ་ཤུ་ནི་ཤིང་བཟོ་ཞིག་གི་བུ་ཡིན།མཚོ་སྐྱོད་གནམ་རིག་ཆུ་ཚོད་གསར་བཟོ་བྱེད་མཁན་ཧ་ལི་སེན་ནི་ཤིང་བཟོ་ཞིག་གི་བུ་ཡིན་པ་མ་ཟད།ཁོང་གིས་ཕ་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱུད་པ་བཟུང་ནས་ཤིང་བཟོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར།1713ལོར།སྐབས་དེར་ལོ་ན་19ལ་སོན་མ་ཐག་པའི་ཧ་ལི་སེན་གྱིས་གཡོ་ཅོང་ཞིག་བཟོས།གཡོ་ཅོང་འདི་ནི་ཕལ་ཆེར་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་ཡིན་ཏེ།དེས་འགྱིག་ཤིང་གིས་འཁོར་ལོ་སོ་ཅན་བཟོས།ཤིང་གིས་མདའ་ཤིང་བཟོས།སྦྲེལ་མཚམས་སུ་ཟངས་དང་ལྕགས་ཉུང་ཙམ་བཀོལ་བ་རེད།ཧ་ལི་སེན་ནི་ཤིང་ཆས་ཀྱི་གཤིས་ནུས་ལ་ཆ་རྒྱུས་ཡོད་པས།ཤིང་ཆས་ཤུག་པའི་ཤིང་རིས་བེད་སྤྱོད་དང་།བརྡར་བཟོད་ཤོས་ཀྱི་ཆ་ཤས་སོ་འཁོར་བྱས་ཏེ།ཆུ་ཚོད་འཁོར་ལོའི་ཤིང་སོ་བརྡར་ཟད་ཐེབས་པའི་དབང་གིས་སོ་མི་བུད་པར་ཁག་ཐེག་བྱེད།དེ་ནི་ཤིང་ཆས་ཀྱིས་བཟོས་པའི་ཤིང་སོ་ལ་བརྡར་སྐྱོན་ཐེབས་པའི་དབང་གིས་སོ་མི་བུད་པའི་ཆེད་དུ་ཡིན།ཤིང་ཆའི་ཆུ་ཚོད་འདི་ད་ཆ་ཆ་ཚང་པོའི་ངང་ལུན་ཏུན་གྱི་ལས་རིགས་གཅིག་པའི་བཟོ་ཚོགས་ཀྱི་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་དུ་ཉར་ཚགས་བྱས་ཡོད།[452]

ཧ་ལི་སེན་གྱིས་ད་དུང་མཆོད་རྟེན་གྱི་ཆུ་ཚོད་ཆེན་པོ་ཞིག་བཟོས་ཡོད་པ་དང་དེའི་ཐད་ཁོང་གིས་ལོ་གཉིས་ཀྱི་དུས་ཚོད་བེད་སྤྱད་ཡོད།མཆོད་རྟེན་འདི་ཡང་ཤིང་གིས་བཟོས་པ་རེད།ཧ་ལི་སེན་གྱིས་ཆེད་དུ་སྣུམ་ཅན་གྱི་ཚ་བའི་ཁུལ་གྱི་ཤིང་མཁྲེགས་བདམས་ནས་ལྷུ་ལག་བཟོ་གི་ཡོད།འཇམ་འདྲེད་གཏན་ནས་བྱེད་མི་དགོས།དེར་བཙའ་ཆགས་པའི་སེམས་ཁྲལ་ཡང་བྱེད་མི་དགོས།དེའི་ཕྱིར་ཞིབ་ཚད་ཧ་ཅང་མཛེས།ད་ལྟའང་ཅོང་དུས་དེར་སླེབས་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་།ལོ་ངོ་སུམ་བརྒྱའི་རིང་མཚམས་ཆད་མྱོང་མེད།

གནའ་བོའི་ཀེ་རི་སེའི་དུས་རབས་སུ་ལུས་པོ་སྡུག་ཏུ་མི་འགྲོ་བའི་སྐེ་གཅོད་པ་དེ་སྐུ་དྲག་གིས་ཆེད་མངགས་སྤྱོད་པའི་ཉེས་ཆད་གཅོད་སྟངས་ཤིག་ཏུ་བརྩི་ཡི་ཡོད།གང་ལགས་ཤེ་ན།ལག་དམར་རྣམས་གསེག་གཅོད་བྱེད་པ་ནི་གཡོལ་ཐབས་མེད་པ་ཞིག་ཡིན་པས།ཉེས་ཆད་ཕོག་མཁན་གྱིས་ལྐོག་རྔན་སྤྲོད་པར་བརྟེན་ནས་གནད་དུ་འཕིགས་པའི་ངང་ཉེས་ཆད་གཅོད་རྩིས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།“འཐུས་སྒོ་ཚང་བའི་བྱ་ཐབས་མངོན་འགྱུར་བྱེད་ཆེད།ངེས་པར་དུ་གཏན་འཇགས་ཀྱི་འཕྲུལ་ཆས་བྱེད་ཐབས་ལ་བརྟེན་དགོས--དེའི་སྟོབས་ཤུགས་དང་ཕན་འབྲས་ནི་གཏན་འཁེལ་བྱེད་ཐུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རེད།”[453]དུས་རབས་བར་མའི་དུས་མཇུག་ཏུ་ཡོ་རོབ་གླིང་གིས་སྐེ་གཅོད་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་གསར་གཏོད་བྱས་པ་དེ་ནི་གནད་ལ་འཁེལ་ལ་ལས་ཆོད་ཧ་ཅང་ཆེ་བའི་མི་གསོད་པའི་སྒྲིག་ཆས་ཤིག་ཡིན་པ་སྟེ།མཐོ་ཞིང་ཆེ་བའི་རྩྭ་གྲི་དེ་ཤིང་རྒྱུའི་འཁོར་ལམ་བརྒྱུད་དེ་མགྱོགས་མྱུར་ངང་མར་ལྷུང་ཚེ།མིའི་མགོ་དང་ལུས་གཞུང་སྐད་ཅིག་ཉིད་དུ་ཁ་གྱེས་ཐུབ།མི་གསོད་རྒྱུ་དེ་འཕྲུལ་འཁོར་ཞིག་ལ་སྤྲད་ནས་ལེགས་གྲུབ་བྱེད་དུ་བཅུག་ཚེ་ལག་དམར་རྣམས་ཀྱིས་རྩྭ་གྲི་འཐེན་པའམ་བཞག་ན་འགྲིགཕར་བལྟས་ན་གླེང་རིན་མེད་པའི་བྱ་བ་དེའི་ཐོག་ནས་སྐབས་དེའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱིས་དམངས་ཡོངས་ཀྱིས་འཕྲུལ་འཁོར་ལ་འཛིན་པའི་བག་ཆགས་མཚོན་པ་སྟེ།འཕྲུལ་འཁོར་ནི་དབང་གྲགས་ཀྱི་སྤྲུལ་བ་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དང་།དེ་ནི་དྲང་གཞག་དང་འགོག་ཐབས་བྲལ་བ་ཞིག་རེད།“སྐེ་གཅོད་སྟེགས་བུར་ངོ་མཚར་བའི་ཚུལ་ཞིག་གི་ཐོག་ནས་མ་མཐར་ཡང་དུས་རབས་གཅིག་གི་སྔོན་དུ་རྗེས་དཔག་དང་མཚན་ཉིད་རིག་པར་བརྟེན་ནས་མངོན་འགྱུར་བྱེད་ཐབས་བྲལ་བའི་འོད་སྟོང་འབར་བའི་བྱ་གཞག་དང་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཕན་པའི་འཇིགས་སྐུལ་བྱུང་བ་རེད།”[454]སུའུ་ཀེ་ལན་བས་སྐེ་གཅོད་འཕྲུལ་ཆས་ལ་“གཞོན་ནུ་མ་”ཞེས་གཅེས་པར་འོས་པའི་མིང་ཞིག་བཏགས་པ་རེད།དབྱིན་ཇིའི་ཁྲ་ལི་སྐུ་ཕྲེང་དང་པོ་ནས་ཧྥ་རན་སིའི་ལུའུ་དབྱི་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པའི་བར་དུ་སྒེར་གཅོད་རྒྱལ་པོ་བསྐྱལ་ནས་སྤྱི་མཐུན་གསར་བརྗེ་བསླངས།“རྒྱལ་པོའི་དམག་འཁྲུག་མཇུག་འགྲིལ་ནས་མི་དམངས་ཀྱི་དམག་འཁྲུག་རྒྱག་འགོ་བཙུགས་པ་རེད།”1791ལོའི་གསར་བརྗེའི་ཏང་མིའི་མིག་ནང་དུ་སྐེ་གཅོད་འཕྲུལ་འཁོར་དེ་དུས་རབས་བར་མའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཤན་འབྱེད་པའི་མེ་ལྕེའི་འབུད་ཤིང་ཇི་བཞིན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞིག་ཡིན་ཞིང་།དེ་ནི་“མཆོད་པ་དམར་པོ་”འབུལ་བྱེད་ཀྱི་“མཆོད་སྟེགས་རླབས་པོ་ཆེ་”དང་ཡང་ན་“རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་པའི་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མཚོན་བྱེད་ཅིག་”རེད།

གོ་ཐོས་སུ་མགོ་གཅོད་འཕྲུལ་ཆས་གསར་གཏོད་བྱས་པ་ནི་སྨན་པ་ཡིན་ཟེར།སྨན་པས་འཕྲུལ་ཆས་ལ་བྱང་ཆ་མེད་ཀྱང་།མིའི་ལུས་ཕུང་གི་སྒྲིག་གཞི་ལ་རྒྱུས་ལོན་ཡོད་པ་ནི་སྨོས་ཅི་དགོས།“ངའི་འཕྲུལ་འཁོར་སྤྱད་ཚེ།ངས་མིག་རྡེབ་ཙམ་གྱི་དུས་ཚོད་སྤྱད་དེ་ཁྱེད་ཚོའི་མགོ་བོ་གཅོད་ཐུབ།ཁྱེད་ཚོ་ཚང་མར་སྡུག་བསྔལ་ཏོག་ཙམ་ཡང་ཡོང་ཁོམ་མེད།”མིང་ལ་ཧྲི་སྨི་ཏེ་ཟེར་བའི་རོལ་ཆས་བཟོ་མཁན་ཚོང་པ་ཞིག་གིས་ཐོབ་དཀའ་བའི་ཚོང་ལས་ཀྱི་གོ་སྐབས་དེ་ཤེས་རྗེས།སྐུད་ཆད་འཕྲུལ་འཁོར་ཐོན་སྐྱེད་འབོར་ཆེན་བྱ་རྒྱུ་མངོན་འགྱུར་བྱུང་མོད།འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་ཆེད་ཁེ་ཐོབ་རེ་ཞུ་ཡིག་དང་ལེན་མ་བྱས་པ་དང་།“གསར་གཏོད་དེར་ཆེད་ཁེ་སྤྲད་པ་དེར་མི་རྣམས་ཞེན་པ་ལོག་སྲིད།ང་ཚོ་ད་དུང་ཀླ་ཀློའི་གནས་སུ་སླེབས་མེད།”འགྲན་རྩོད་དྲག་པོའི་འོག་ཏུ།མགོ་ཆད་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་རིན་གོང་གློ་བུར་དུ་ཇེ་ངན་དུ་སོང་སྟེ།ཧ་ལམ་ཞིང་ཆེན་སོ་སོར་མགོ་ཆད་འཕྲུལ་འཁོར་སྒྲིག་སྦྱོར་བྱས་ཡོད།དེའི་ཕྱིར།ཐ་ན་མི་ཁ་ཤས་ཀྱིས་གྲོང་ཚོ་ཚང་མར་སྐེ་གཅོད་སྟེགས་བུ་རེ་འཛུགས་དགོས་ཚུལ་བཏོན་པ་རེད།མི་རྣམས་ཀྱིས་“སྐེ་གཅོད་པའི་སྟེགས་བུ།མི་དམངས་ཀྱི་སྲུང་ལྷ།སྐེ་གཅོད་པའི་སྟེགས་བུ།སྐུ་དྲག་གི་འཇིགས་སྐྲགསྙིང་རྗེ་བའི་འཕྲུལ་འཁོར་དང་།བསྟོད་ཆོག་པའི་འཕྲུལ་འཁོར།སྐེ་གཅོད་པའི་སྟེགས་བུ།”ཞེས་བསྟོད་བསྔགས་བྱས་ཏེ།”[455]ཧྥ་རན་སིའི་གསར་བརྗེ་ཆེན་པོའི་སྐབས་སུ།མི་སེར་དཀྱུས་མས་སྐུ་དྲག་དང་འདྲ་བའི་འདྲ་མཉམ་གྱི་ཐོབ་ཐང་ཐེངས་དང་པོར་ལོངས་སུ་སྤྱོད་མྱོང་ཡོད།དེའི་ནང་དུ་སྐེ་གཅོད་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་ཡང་ཚུད་ཡོད།སྔོན་ནས་འཕྲུལ་ཆས་ལ་ཧ་ཅང་དགའ་བའི་ལུའུ་དབྱི་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པས།འཕྲུལ་ཆས་ལ་ཤིན་ཏུ་དགའ་བའི་ལུའུ་དབྱི་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པས།འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་གྲི་ནི་དྲང་མོ་ཡིན་པ་ཤེས།འདི་ལྟར་བྱས་ན་ལས་ཆོད་ཅུང་ཆུང་བར་སྙམ་ནས་ཟུར་གསུམ་དབྱིབས་སུ་བསྒྱུར།ཁོང་གིས་དངོས་སུ་སྨྱུ་གུ་བཟུང་ནས་སྐེ་གཅོད་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་ཇུས་འགོད་ལ་བཟོ་བཅོས་བྱས།“རྒྱལ་བོས་ཞིབ་ཏུ་དཔེ་རིས་ལ་ཞིབ་ལྟ་བྱས……རང་གི་བསམ་ཚུལ་གསལ་བཤད་བྱེད་ཆེད།ལག་པས་ཆུ་འབྱར་བའི་སྨྱུ་གུ་བཟུང་ནས་ཁོས་འདི་ལྟར་བསྒྲུབ་འོས་པར་འདོད་པའི་ཡོ་བྱད་ཀྱི་རི་མོ་བྲིས།”[456]ཞེས་ཟེར།ཁོང་གིས་དངོས་སུ་སྨྱུ་གུ་བཟུང་ནས་མགོ་གཅོད་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་ཇུས་འགོད་ལ་བཟོ་བཅོས་བརྒྱབ།མཐར་ལུའུ་དབྱི་བཅུ་དྲུག་ཀྱང་སྐེ་གཅོད་སྟེགས་བུའི་ཐོག་འབུད་ཐུབ་པ་བྱུང་ནས་རང་ཉིད་ཀྱིས“ལེགས་བཅོས”བྱས་པའི་སྐེ་གཅོད་འཕྲུལ་འཁོར་དངོས་སུ་ཉམས་ལེན་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོད།

ཧྥ་རན་སིའི་1791ལོའི་ཁྲིམས་གཞུང་གི་དོན་ཚན་གསུམ་པའི་ནང་གཏན་འབེབས་བྱས་དོན།“སྲོག་ཁྲིམས་ཕོག་མཁན་ཚང་མར་སྐེ་གཅོད་རྒྱུ།”མགོ་གཅོད་འཕྲུལ་འཁོར་གྱིས་ཆེས་འདྲ་མཉམ་དང་།ཆེས་ངལ་བསྡུ།ཆེས་ངོ་ཚ་བཅས་ཀྱི་“ཡ་རབས་ཚུལ་ལྡན་གྱི་རྩ་དོན་”མཚོན་པ་དང་།“སྲོག་ཁྲིམས་ནི་མདོར་བསྡུས་སུ་བཏང་བས་མངོན་གསལ་དོད་པོས་མཐོང་ཡང་སྐད་ཅིག་ཉིད་དུ་ལེགས་འགྲུབ་བྱ་རྒྱུའི་བྱ་བ་རེད།བཅའ་ཁྲིམས་དང་ཁྲིམས་བསྟར་མཁན་གྱིས་ཉེས་ཅན་དང་འབྲེལ་གཏུག་བྱ་རྒྱུའང་སྐད་ཅིག་ཉིད་དུ་ལས་མེད་པས།ལུས་སྟོབས་ཀྱི་འགྲན་ས་མེད་པར་གྱུར་ན།ལག་དམར་བའི་དུས་ཚོད་འཁོར་ལོའི་བཟོ་པ་ཞིབ་ཚགས་པ་ཞིག་དང་འདྲ་བར་ལས་ཀ་བྱས་ན་འགྲིག་གི་རེད།”[457]གསར་བརྗེའི་གནས་བབ་གོང་དུ་འཕེལ་བ་དང་ཆབས་ཅིག་ཏུ་སྲོག་གཅོད་དགོས་པའི་དགྲ་བོ་ཇེ་མང་དུ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད་པས།སྐེ་ཆད་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་དེས་གསར་བརྗེའི་ལས་ཀའི་དགོས་མཁོ་སྐོང་ཐུབ་ཀྱི་མེད་པ་རེད།དེ་དང་ཆབས་ཅིག་ཏུ་རྩྭ་གྲི་བཞི་དང་རྩྭ་གྲི་དགུའི་ནང་གི་མགོ་གཅོད་འཕྲུལ་འཁོར་མང་པོ་བཟོས་ཡོད་པ་དང་།ཐ་ན་ལ་ལས་རྩྭ་གྲི་སུམ་ཅུ་ཡོད་པའི་མགོ་གཅོད་འཕྲུལ་འཁོར་གསར་གཏོད་བྱས་ཡོད་ཀྱང་མི་30ལ་དུས་གཅིག་ཏུ་སྲོག་ཆད་གཅོད་ཀྱི་ཡོད།ལས་ཆོད་ལེགས་བཅོས་བྱས་ཚུལ་ནི་ཤིན་ཏུ་མངོན་གསལ་ཡིན་ཏེ།ཅི་ལུན་ཐེའི་ཏང་མི་21གིས་སྲོག་བཅད་པར་སྐར་མ་38སྤྱད་པ་རེད།ཏན་ཏུང་པ་15ཡིས་སྐར་མ་30ཡི་སྲོག་བཅད་པ་དང་།འོག་འཇུག་དམར་པོའི་ཏང་མི་54ཡིས་སྲོག་བཅད་པར་སྐར་མ་28ལས་འགོར་གྱི་མེད།ཆ་སྙོམས་སྐར་མ་གཅིག་གི་ནང་དུ་མི་གཉིས་ཀྱི་མགོ་ལུས་ཡོད་པ་རེད།1792ལོའི་ཟླ་9ཚེས་2ཉིན་ནས་ཟླ་9ཚེས་6ཉིན་བར་གྱི་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུའི་ནང་པ་ལིར་མི་ཆིག་སྟོང་ཆིག་བརྒྱ་ལྷག་ཙམ་གྱི་སྲོག་ཆད་གཅོད་བྱེད་འཕྲུལ་འཁོར་ཡོད་པ་རེད།སྐབས་ཤིག་རིང་སྐེ་གཅོད་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་དེ་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཀྲུང་དབྱང་གར་སྟེགས་སུ་གྱུར་པ་དང་།ས་ཆ་དེ་གར་ཉིན་ལྟར་གསར་བརྗེའི་མང་ཚོགས་རྣམས་རབ་དགའི་རོལ་རྩེད་ཀྱི་དུས་ཆེན་ཤ་སྟག་རེད།མཇུག་ཏུ་མགོ་གཅོད་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་སྟེང་དུ་འབུད་མཁན་དེ་ནི་ལའོ་པའོ་སི་ཕེ་ཨར་རེད།གསར་བརྗེ་ལངས་པའི་དུས་དེ་འདིར་ཧ་ལམ་རང་གི་ཕྲུ་གུ་ཡོད་ཚད་ཁྱུར་མིད་དུ་བཏང་ཟིན།ཧྥ་རན་སི་མི་དམངས་ཀྱིས་ན་ཕོ་ལུན་ལ་དགའ་འབོད་བྱེད་སྐབས་སྒེར་གཅོད་བྱེད་མཁན་འདིས་“གལ་ཏེ་ང་སྐེ་གཅོད་འཕྲུལ་འཁོར་ཞིག་བསྐྱལ་ན་མི་དམངས་ཀྱང་དེ་བཞིན་དུ་རྒྱུག་ཡོང་ནས་ལྟད་མོར་ལྟ་ངེས་རེད་”ཅེས་བཤད་པ་རེད།