བཟོ་གྲྭ་བྱུང་བ།

བཟོ་གྲྭ་བྱུང་བ།

ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེ་བྱུང་བ་དེས་འཕྲུལ་འཁོར་ནི་ལག་རྩལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་པ་མ་ཟད།དཔལ་འབྱོར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཏུའང་གྱུར་པ་རེད།ལག་རྩལ་གསར་གཏོད་བྱེད་མཁན་གཞན་དག་དང་མི་འདྲ་བར་ཁོང་གིས་རང་ཉིད་ཀྱི་“གསར་གཏོད་”ཀྱི་ཐོག་ནས་ལེགས་འགྲུབ་བྱ་རྒྱུའི་འཆར་གཞི་སྔོན་ལ་བཀོད་ཟིན།དོན་དངོས་སུ།ཁོས་“གཏན་འགུལ་འཕྲུལ་འཁོར་”གསར་གཏོད་བྱེད་པའི་ཚོད་ལྟ་དེར་ད་བར་དུ་རྒྱལ་ཁ་མ་ཐོབ་ནའང་།ཁོ་ནི་དངོས་གནས་ལས་བཟང་ཞིག་རེད།ལག་རྩལ་ཞིབ་འཇུག་གསར་སྤེལ་དང་ཁེ་བེད་བདག་ཐོབ་རེ་ཞུ་བྱེད་པ་ནས་འཕྲུལ་ཆས་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་པའི་བར་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེས་མཉམ་སྡེབ་མ་རྐང་གི་རྣམ་པ་སྤྱད་དེ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་མ་འཇོག་ལ་བརྟེན་ནས་འཕྲུལ་ཆས་ཐོན་སྐྱེད་ཆེན་པོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

1769ལོར་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེས་རང་གི་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་ཆེད་ཁེའི་གསལ་བཤད་ཡི་གེ་དངོས་སུ་ཕུལ་དོན།

རང་ཉིད་ཀྱིས་ལི་ཁྲ་ཏེ·ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེ་ལགས།དེ་གར་རྒྱལ་པོ་ཆའོ་ཀྲི་སྐུ་ཕྲེང་གསུམ་པ་མཆོག་གིས་དཀའ་སྤྱད་ཞིབ་འཇུག་དང་དུས་ཡུན་རིང་པོར་བེད་སྤྱོད་བྱས་པ་བརྒྱུད།འཕྲུལ་འཁོར་གསར་པ་འདི་གསར་གཏོད་བྱས་པ་རེད་ཅེས་གསུངས།དེའི་གོང་དུ་འཕྲུལ་འཁོར་དེ་རིགས་གསར་རྙེད་དང་།བེད་སྤྱོད།ཐོན་སྐྱེད་བཅས་བྱེད་མཁན་གཅིག་ཀྱང་བྱུང་མྱོང་མེད།ཐོག་མར་བཏོན་པའི་སྤྱོད་སྒོ་ནི་སྲིང་བལ་དང་།ཡ་མ་སོ་མ་དང་བལ་བཅས་འཕྲེད་ཐིག་གམ་སྐུད་སྐུད་དུ་བཟོ་གི་ཡོད།……རྒྱལ་པོ་མཆོག་གིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་པའི་དབྱིན་ཀེ་ལན་གྱིས་དབུལ་པོ་མང་པོ་གླས་ནས་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསར་གཏོད་བྱས་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་དུ་བཅུག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཕན་ནུས་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཐོབ་ཐུབ……རང་ཉིད་དང་རང་ཉིད་ཀྱི་ལག་བསྟར་བྱེད་མཁན་དང་།དོ་དམ་པ།བཤུག་ལེན་བྱེད་མཁན་བཅས་ལ་ཆེད་ཁེ་རེ་ཞུ་འདིའི་གོ་ཆོད་པའི་དུས་ཚད་ནང་བཅའ་ཁྲིམས་ལྟར་དངོས་སུ་བཏོན་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པ་དང་།འཕར་བ།གསོག་འཇོག་བཅས་དང་དེ་བཞིན་ཁེ་སྤོགས་དང་།ཁེ་ཕན།རིན་ཐང་།བཟང་ཆ་བཅས་ཆ་ཚང་ལོངས་སུ་སྤྱོད་རྒྱུ་ཡོད་དགོས།དེ་བཞིན་རྒྱལ་པོས་དབང་ཆ་བསྐུར་བའི་དམིགས་བསལ་གྱི་ཆོག་མཆན་དང་།ཁེ་དབང་།ཁྱད་དབང་།ཁེ་ཕན་བཅས་ལོངས་སུ་སྤྱོད་དབང་ཡོད།བམ་པོ་འདིའི་ཤོག་ངོས་609པར་གསལ།--རྩོམ་སྒྲིག་པའི་མཆན།ཡིན།--རྩོམ་སྒྲིག་པའི་མཆན།ཡིན།

དབྱིན་ཇིའི་ཆེད་ཁེའི་བཅའ་ཁྲིམས་ལྟར་ན།ཆེད་ཁེ་འཛིན་མཁན་གྱིས་ལོ་བཅུ་བཞིའི་རིང་གཅིག་པུས་སྒེར་སྡོམ་བྱེད་པའི་དབང་ཆ་ཡོད།ཨ་ཁེ་ཚེ་ཐི་ཡིས་སྤྲད་པའི་རེ་ཞུ་དེ་དབྱིན་ཇིའི་བཟོ་ལས་གསར་བརྗེའི་འགྱུར་སྐུལ་རྫས་སུ་གྱུར་ནས་འཛམ་གླིང་རྦད་དེ་ཕྱིར་སྒྱུར།1775ལོར་ཁོང་ལ་སྲིང་བལ་ཤད་བྱེད་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་གཅིག་པུར་དབང་བའི་ཁེ་ཕན་ཡང་ཐོབ་པ་རེད།འདིས་གཞི་རྩའི་སྟེང་ནས་ཨ་ཁི་ལའེ་ཐེ་ཡིས་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་བཟོ་ལས་སྒེར་སྡོམ་མངོན་འགྱུར་བྱས།ཁི་ལང་ཕོ་ཏུན་དང་མི་འདྲ་བར།ཨ་ཁི་ལེ་ཐི་ལ་ཁེ་ལས་པའི་གཤིས་ཉམས་ལྡན།ཁོ་ནི་ཚོང་ལས་ཀྱི་གོ་སྐབས་ཤེས་པའི་མི་ཞིག་ཡིན།ཁོང་ནི་གསར་གཏོད་བྱེད་མཁན་ཞིག་རེད་ཅེས་བརྗོད་པ་ལས་ཁོང་ནི་གསར་གཏོད་ཀྱི་མཐའ་མའི་བསྡུ་སྒྲིག་བྱེད་མཁན་ཞིག་རེད་ཅེས་བརྗོད་ན་ལེགས།ཁོང་གིས་ཡུའེ་ཧན་·ཁའེ་དབྱི་ཚུད་པའི་གསར་གཏོད་པ་ཁག་ཅིག་གླས་ནས་འཕྲུལ་འཁོར་གསར་པ་ཞིབ་འཇུག་དང་གསར་བཟོ་བྱེད་དུ་བཅུག་ཅིང་།ཁོང་ལ་མཐའ་མའི་ཆེད་ཁེའི་བདག་དབང་ཐོབ་པ་རེད།

ཨ་ཁི་ལེ་ཐི་ཡི་ཆེད་ཁེ་ཁྱབ་གདལ་མ་བཏང་བའི་སྔོན་དུ།སྤྱིར་བཏང་གི་བཟོ་ལས་ཀྱི་འཕྲུལ་ཆས་ཆུ་ཚད་སྔར་བཞིན་འཕེལ་མེད་སོར་གནས་སུ་ལུས་ཡོད།ཁེ་ལང་ཕུའུ་ཏུན་གྱི་“དྲེལ་འཁོར་”ལ་ལག་རྩལ་བྱང་ཆུབ་པའི་སྐྱེས་པ་བཟོ་པ་དར་མ་དགོས་ཤིང་།ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་ཆུ་ཤུགས་བཟོ་གྲྭར་ཤེད་ཤུགས་མི་དགོས་ལ་ལག་རྩལ་ཡང་མི་དགོས་པར།ཚང་མར་བུད་མེད་བཟོ་པ་དང་བྱིས་པ་བཟོ་པ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པས།སྲིང་བལ་འཁལ་འཐག་ཐོན་རྫས་ཀྱི་ཐོན་སྐྱེད་མ་གནས་ཉུང་དུ་བཏང་བ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་ཐོན་སྐྱེད་འབོར་ཆེན་ངོ་མའང་མངོན་འགྱུར་བྱུང་བ་རེད།ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་སེང་རས་དེ་ལག་ཤེས་སེང་རས་ལས་ཆ་སྙོམས་ཤིང་སྲ་མོ་ཡིན་པ་དང་།དེས་སོ་མའི་ཚབ་རྦད་དེ་བྱས་པས།མཐར་དབྱིན་ཇིར་སྲིང་བལ་གྱི་རས་ཆ་རང་རྒྱལ་ནས་ཐོན་སྐྱེད་བྱ་རྒྱུ་མངོན་འགྱུར་བྱུང་བ་མ་ཟད།རྒྱལ་ནང་གི་ཚོང་རར་རྒྱ་གར་གྱི་རས་ཆར་རི་མོ་པར་འདེབས་བྱས་པའི་རས་ཆའི་ཚབ་མགྱོགས་མྱུར་བྱས་པ་རེད།

ལག་ཤེས་བཟོ་ལས་ཀྱི་འཁེལ་འཐག་དུས་རབས་སུ་མི་རྣམས་ཀྱིས་རང་རང་གི་ཁྱིམ་ཚང་གི་ལས་རའི་ནང་དུ་ལས་ཀ་ཁ་བཀྲམ་ནས་བྱེད་ཆོག་པ་དང་།གལ་ཏེ་ནུས་པའི་འབྱུང་ཁུངས་བེད་སྤྱོད་བྱས་རྗེས་ཆུ་ཤུགས་ཡིན་ནའང་བཟོ་པས་ངེས་པར་དུ་ནུས་པའི་འབྱུང་ཁུངས་ཡོད་སར་ལས་ཀ་བྱ་དགོས།བཟོ་གྲྭ་དེ་ལྟར་དབུ་བརྙེས་པ་རེད།ཁྱིམ་ཚང་གི་ལས་གྲྭ་དང་མི་འདྲ་བར་བཟོ་གྲྭ་རྩ་འཛུགས་དང་དོ་དམ་ནན་པོ་བྱེད་དགོས་པ་དང་།ཨ་ཁི་ལའེ་ཐི་ཡིས་བཟོ་གྲྭའི་ནང་དུ་བཟོ་སྐྲུན་པ་དང་སྦྱིན་བདག་གཉིས་ཀྱི་མི་སྣ་འཁྲབ་བཞིན་ཡོད།ཁོས་གླས་པའི་“བཟོ་པ་”ཆུང་ཤོས་ནི་ལོ་6ཡིན་པ་དང་ཆེ་ཤོས་ནི་ལོ་40ཡིན་ཞིང་།དེའི་ཁྲོད་ཀྱི་གསུམ་ཆ་གཉིས་ནི་བྱིས་པ་བཟོ་པ་རེད།གཟའ་འཁོར་རེར་ལས་ཀ་ཉིན་6བྱ་དགོས་པ་དང་ཉིན་རེར་ཆུ་ཚོད་13བྱ་དགོས།ཁོས་ཚགས་པར་སྟེང་དུ་བཤད་དོན།ལོ་ན་མི་འདྲ་བའི་བྱིས་པ་ཚང་མས་གཏན་འཇགས་ཀྱི་བྱ་བ་བཙལ་ཐུབ་ལ།བུ་དང་ན་གཞོན་ཚོས་མི་བཙལ་ནས་ཁོ་ཚོར་བྱ་བ་སློབ་ཁྲིད་བྱེད་དུ་འཇུག་ཐུབ།འདིས་ཁོ་ཚོས་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུའི་ནང་དུ་ཁྱིམ་མི་གསོ་ཐུབ།ཅེས་ཟེར།

ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་བཟོ་གྲྭ་ནི་དམག་སྒར་ཞིག་དང་འདྲ་བར་བརྗོད་པ་ལས་བཙོན་ཁང་ཞིག་དང་འདྲ་བར་བརྗོད་ན་འགྲིགཁོང་གི་གཞུང་ལས་ཁང་གི“ཁེ་ལུན་ཕུའུ་ཏེའི་དྲ་མིག”ནས་བཟོ་གྲྭ་ཡོངས་ལ་ལྟ་ཐུབ་པ་དང་མི་ཚང་མར་དུས་དང་རྣམ་པ་ཀུན་ཏུ་ཁོང་གི་རྣོ་ངར་གྱི་མིག་མདངས་ཚོར་ཐུབ་པ་དང་ཁོང་བཞུགས་མེད་པའི་དུས་སུའང་ཁོང་བཞུགས་མེད།1779ལོའི་《ཏེ་པེའི་ཕོ་ཉའི་ཚགས་པར་》ཐོག་བཟོ་པ་ཞིག་གིས་དགོངས་པ་མ་ཞུས་པར་ལས་བྱོལ་བྱས་པས།ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེས་བཙོན་ཁང་དུ་བསྐྱལ་ནས་ཟླ་གཅིག་རིང་གི་སྡུག་ལས་བྱེད་དུ་བཅུག་པ་རེད་ཅེས་བཀོད་ཡོད།

1776ལོར་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་སྐུད་འཁེལ་བཟོ་གྲྭ་ནོ་ཏིན་ཧན་ནས་ལན་ཁའེ་ཞ་བར་དུ་རྒྱ་བསྐྱེད་པ་དང་།ཁོའི་བཟོ་གྲྭ་ནི་འཛམ་གླིང་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་ལས་རིགས་ཀྱི་དཔེ་མཚོན་བཟོ་གྲྭར་གྱུར་པ་རེད།1782ལོར་སླེབས་དུས།ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེས་གླས་པའི་བཟོ་པ་5000ལྷག་ལ་སླེབས་ཡོད་པ་དང་།ཁོས་བསྡུས་པའི་མ་རྩ་དབྱིན་སྒོར་ཁྲི་20ལྷག་ལ་སླེབས་ཡོད།དང་ཐོག་སྐྲ་བཞར་མཁན་ཞིག་མན་ཁྲེ་སི་ཐེ་ནས་ཁ་བྲལ་བ་དང་ད་ཆ་བཟོ་ལས་གྱད་མི་ཞིག་གོས་ཆེན་གྱོན་ནས་ཕ་ཡུལ་དུ་ལོག་པ་མ་ཟད།བཟོ་ལས་ཤེས་དཔལ་དར་རྒྱས་ཀྱང་བྱུང་ཡོད།ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དོན་སྙིང་ནི་ཁོང་གིས་གསར་གཏོད་དང་བཟོ་ལས་སྡེབ་སྒྲིག་བྱས་པ་སྔ་ཤོས་མངོན་འགྱུར་བྱས་ཡོད་ལ།“མི་ཞིག་གིས་ས་ཞིང་རྒྱུན་འཛིན་མ་བྱས་པའི་གནས་ཚུལ་འོག་ཕྱུག་པོར་གྱུར་ཆོག་”ཅེས་པའི་ལྷ་སྒྲུང་ཡང་གསར་གཏོད་བྱས་པ་དེ་ནི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་སྔོན་མའི་བཟོ་ལས་སྤྱི་ཚོགས་ལ་མཚོན་ན་བསམ་ཡུལ་ལས་འདས་པ་ཞིག་རེད།

སྲིང་བལ་གསར་བརྗེའི་དུས་འགོར།ཀྲེན་ཉིའི་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་དང་ཆུ་ཤུགས་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་འཕྲུལ་ཆས་སྒྲིག་གཞི་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་ཞིག་མིན་ལ།བཟོ་སྐྲུན་གྱི་མ་གནས་ཀྱང་མཐོ་པོ་མེད་མོད།འོན་ཀྱང་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་གི་ཁེ་སྤོགས་ལྡབ་ཁ་ཤས་ཟིན་པར་བརྟེན།བཟོ་གྲྭ་འཛུགས་གཉེར་བྱེད་མཁན་ཧ་ཅང་མང་པོ་ཡོད།ཨོའུ་ཝུན་གྱིས་1789ལོར་དབྱིན་སྒོར་100གཡར་ཏེ་མན་ཁྲེ་སི་ཐེ་ནས་ལག་སྟོང་ཁྱིམ་འཛུགས་བྱས།ལོ་ངོ་བཅུའི་རྗེས་སུ།ཁོས་དབྱིན་པང་8400ཡི་ལག་དངུལ་བཀོལ་ནས་འཁལ་འཐག་བཟོ་གྲྭ་ཞིག་གི་མ་རྐང་དབང་ཆ་ཉོ་ཐུབ།

དབྱིན་ཇིས་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་བཟོ་ལས་འགོ་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་མིའི་རིགས་འཕྲུལ་ཆས་ཅན་དུ་འགྱུར་བའི་ཐོན་སྐྱེད་བྱེད་པའི་གོམ་པ་དང་པོ་སྤོས་པ་རེད།བཟོ་ལས་དུས་རབས་ཀྱི་ཀེ་སི་ལ་སླེབས་པའི་ཚེ།བཟོ་པའི་གླ་ཕོགས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་བྱུང་མེད་པའི་གནས་ཚུལ་འོགཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་ལས་ཆོད་ཆེས་ཆེར་འཕར་བ་དང་།འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་བཟོས་རྫས་ཀྱི་རིན་གོང་སྔར་བས་ཆག་ཡོད།འཕྲུལ་འཁོར་ནི་རྒྱུ་ནོར་བཟོ་མཁན་ཆེ་ཤོས་སུ་གྱུར་པ་དང་།མི་ནི་འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་བྲན་གཡོག་ཏུ་གྱུར་པ་རེད།འཕྲུལ་འཁོར་གྱི་དབང་ཆ་བཟུང་བའི་མ་རྩ་ཅན་ཁྱུ་ཚོགས་ཤིག་ཆར་རྗེས་ཀྱི་ཤ་མོ་བརྡོལ་བ་ལྟར་འཚར་ལོངས་བྱུང་བ་རེད།ལག་ཤེས་བཟོ་ལས་ཀྱི་ཐོན་སྐྱེད་ནི་གླ་ཆ་ཆུང་བའི་ལག་ཆ་ཡིན་པ་དང་།བཟོ་གྲྭའི་ཐོན་སྐྱེད་ནི་རིན་གོང་མཐོ་བའི་འཕྲུལ་འཁོར་ལ་བརྟེན་གྱི་ཡོད།སྔོན་མའི་སྲོག་ཤིང་ནི་མིའི་ལག་རྩལ་ཡིན་པ་ལས་ལག་ཆ་མིན།ཕྱི་མའི་སྲོག་ཤིང་ནི་འཕྲུལ་འཁོར་ཡིན་པ་ལས་མིའི་ལག་རྩལ་མིན།བཟོ་གྲྭའི་དུས་རབས་སུ་སླེབས་དུས་མ་རྩ་ནི་ཐག་གཅོད་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་སྟོབས་ཤུགས་སུ་གྱུར་པ་རེད།ལག་ཤེས་འཁེལ་འཁོར་རྙིང་པ་ཞིག་ལ་ཞན་ལིན་གཅིག་ཀྱང་མི་རི་ཞིང་།ཀྲེན་ཉིའི་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་ཞིག་གི་རིན་གོང་ནི་ཞན་ལིན་70ཡིན་དགོས།སྐུད་འཕང་24ཡོད་པའི་ཀྲེན་ཉིའི་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་གཅིག་གི་རིན་གོང་ནི་དབྱིན་ཇིའི་སྐུད་འཁེལ་བཟོ་པ་གཅིག་གི་ཉིན་134ཡི་གླ་ཕོགས་དང་མཚུངས་པ་དང་།གལ་ཏེ་ཧྥ་རན་སིའི་བཟོ་པ་ཡིན་ཚེ།ཉིན་311གི་གླ་ཕོགས་དང་འདྲ་མཚུངས་ཡིན།ཀྲེན་ཉིའི་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་དང་བསྡུར་ན།དྲེལ་འཁོར་འཁོར་སྐྱོད་བྱེད་པའི་གནས་ལུགས་ནི་དེ་བས་རྙོག་འཛིང་ཆེ་ཞིང་ཆེད་ལས་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན་པས།དེ་ནི་ལག་ཤེས་པ་དཀྱུས་མ་སུ་ཞིག་གིས་ཀྱང་ཞི་ལ་བལྟས་ནས་སྟག་འབྲི་སྐབས་འདྲ་བཟོ་བྱེད་ཐུབ་པ་ཞིག་མ་རེད།འཕྲུལ་འཁོར་དེ་ཉིད་ཀྱང་མགྱོགས་མྱུར་ངང་བཟོ་གྲྭའི་ཐོན་རྫས་ཀྱི་གྲས་ཤིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།དུས་རབས་18པའི་དུས་མཇུག་ཏུ་དབྱིན་ཇིར་ཆེད་ལས་ཀྱི་འཁེལ་འཐག་འཕྲུལ་ཆས་ཐོན་སྐྱེད་ཀུང་སི་མང་པོ་བྱུང་བ་དང་།ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེས་ཀྱང་ཆུ་ཤུགས་སྐུད་འཁེལ་འཕྲུལ་འཁོར་གོང་མཐོན་པོས་ཕྱིར་འཚོང་བྱེད་པའི་ཐོན་སྐྱེད་དབང་ཆ་སྤྲད་པ་རེད།བཟོ་གྲྭའི་བདག་པོ་གཞན་དག་ལ་ཆེད་ཁེའི་དབང་ཆ་འཐོབ་འདོད་ན།ངེས་པར་དུ་དབྱིན་པང་7000ཟིན་པའི་གྲོན་དངུལ་སྤྲོད་དགོས་པ་དང་།གཞན་ཡང་ལོ་རེར་ད་དུང་དབྱིན་པང་1000སྤྲོད་དགོས།

ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཟིན་ཐོ་ནས་བལྟས་ན།ཡོ་རོབ་གླིང་དུ་འཕྲུལ་འཁོར་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཡུན་རིང་ལྡན་པ་སྤྱི་དང་།ཁྱད་པར་དུ་འཁེལ་འཐག་ལས་རིགས་སུ་ཧ་ཅང་སྔ་མོ་ནས་གཞི་ཁྱོན་ཆེ་བའི་བཟོ་ལས་ཁེ་ལས་བྱུང་བ་མ་ཟད།ད་དུང་ཆུ་ཤུགས་ཀྱང་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་ཡོད།

དཔལ་འབྱོར་ལོ་རྒྱུས་མཁས་ཅན་ཝེར་ནཱ·སང་པ་ཐེའི་ཟིན་བྲིས་ལ་གཞིགས་ན།ལི་ཨང་དར་གོས་བཟོ་ལས་སྲོལ་གཏོད་མཁན་ཝེ་ཡར་གྱི་བཟོ་ཁང་ནང་འཁེལ་འཐག་འཕྲུལ་འཁོར་46ཡོད།དུས་རབས་14པའི་སྐབས་སུ་འཁེལ་འཕང་4000ཡོད་ལ་ཆུ་ཤུགས་སྒུལ་ཤུགས་ཡིན་པའི་དར་སྐུད་བཟོ་གྲྭ་བྱུང་ཡོད།1341ལོའི་པོ་ལུའོ་ཉི་ཡ་རུ་པ་ཧོ་ས་ལུའོ་ཡིས་འཕྲུལ་ཆས་ཅན་གྱི་སི་བཏགས་བཟོ་གྲྭ་ཞིག་བཙུགས་པ་སྟེ།“ལེ་ནོ་གཙང་པོའི་ཆུས་སྐུལ་ཁྲིད་བྱས་པའི་འཕྲུལ་འཁོར་ཆེ་གྲས་ཀྱིས་མགྱོགས་མྱུར་ངང་སི་སྐུད་4000འཁེལ་ཐུབ་པ་དང་།དེ་ནས་སི་བཏགས་བཟོ་པ་4000གི་ལས་ཀ་མགྱོགས་མྱུར་ངང་ལེགས་འགྲུབ་བྱེད་ཐུབ།ཆུ་ཤུགས་སྤྱད་པའི་དབང་གིས་འཁེལ་བའི་དར་གོས་དེ་སྲ་ཞིང་མཛེས་པར་གྱུར།ཁོ་ཚོས་ལོ་རེར་དར་གོས་པང་ཁྲི་18ཐོན་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཅིང་།……དེའི་ནང་མང་ཆེ་བ་ནི་སི་སྐུད་རྐང་གཉིས་མ་ཡིན།”

1466ལོར།ཧྥ་རན་སིའི་རྒྱལ་བོ་ལུའུ་དབྱི་བཅུ་གཅིག་པས་ལི་ཨང་ནས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དར་གོས་བཟོ་ལས་འཕེལ་རྒྱས་གཏོང་བར་ཐག་བཅད།དུས་རབས་17པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་ལི་ཨང་གི་འཁེལ་འཐག་འཕྲུལ་འཁོར་14000ལྷག་ཙམ་ལས་འགོ་ཚུགས་པའི་ཁར།གྲོང་ཁྱེར་དེའི་མི་འབོར་གྱི་གསུམ་ཆ་གཅིག་གིས་དར་གོས་འཁེལ་འཐག་ལས་རིགས་གཉེར་བཞིན་ཡོད། སང་པ་ཐེས་བསྟན་དོན།1600ལོ་ནས་1800ལོའི་བར་དུ།ཕྱུག་བདག་གསར་པས་དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་སྐུ་དྲག་དང་མནའ་འབྲེལ་བྱས་པ་བརྒྱུད།དུས་རབས་ཀྱི་བསམ་པའི་རྣམ་པར་སྔར་བས་འགྱུར་ལྡོག་བྱུང་ཡོད།ཐོག་མའི་མ་རྩའི་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཐོག་མའི་དུས་རིམ་དུ།ཕྱུག་པོ་ཚོས་གསེར་དངུལ་གསོག་འཇོག་བྱས་པ་བརྒྱུད་དེ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་གོ་གནས་མཚོན་པའི་རིན་གོང་མཐོ་བའི་ཞོར་གཏོགས་དངོས་པོ་ཡོད་པས།མཐོ་རིམ་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཁས་ལེན་ཐོབ་ཀྱི་ཡོད།1786ལོར་སྐྱེས་ཁུངས་དབུལ་བའི་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་རེ་བ་ལྟར་རྗེ་སིའི་གོ་མིང་ཐོབ།ལོ་6གི་རྗེས་སུ་ཁོས་དབྱིན་སྒོར་ཁྲི་50ཡི་ཤུལ་བཞག་འབོར་ཆེན་དང་དབྱིན་ཇིའི་བཟོ་གྲྭ་ཕྱེད་ཀ་ཡན་བཞག་ནས་ཚེ་ལས་འདས།དབྱིན་ཇིའི་བརྟག་དཔྱད་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ཁོང་གིས་“རྒྱལ་ཁབ་ལ་བཞག་པའི་མཚན་སྙན་དེ་མི་སུ་ཞིག་ལས་ཀྱང་ཆེ།”ཞེས་བསྟོད་བསྔགས་བྱས།

བཟོ་ལས་གསར་བརྗེའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ཆེ་བའི་མི་སྣ་གཉིས་ཡིན་པའི་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེ་དང་ཝ་ཐེ་གཉིས་ཆེད་ཁེའི་བདག་དབང་སྐོར་གྱི་གཏུག་བཤེར་ཁྲོད་གྲོགས་པོར་གྱུར་པ་དང་།ཁོང་གཉིས་པོས་མཉམ་ལས་དམ་ཟབ་བྱས་པའི་དབང་གིས་རླངས་སྒུལ་འཕྲུལ་འཁོར་དང་བཟོ་གྲྭ་གཉིས་ཀྱིས་གཉེན་སྒྲིག་ཐེངས་དང་པོ་བྱས་པ་རེད།དེའི་སྔོན་དུ།ཆུ་འཁོར་གྱིས་སྒུལ་བའི་བཟོ་གྲྭ་ཏུའུ་དབྱི་ཧོ་ཆུ་བོའི་ཐོག་བསྐྲུན་པ་དང་།གྲོང་ཁྱེར་དང་གྲོང་རྡལ་དང་ཐག་རིང་དུ་གནས་ཡོད།རླངས་སྒུལ་འཕྲུལ་འཁོར་གྱིས་སྒུལ་ཤུགས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་བ་དང་།བཟོ་གྲྭ་རྣམས་གཅིག་རྗེས་གཉིས་མཐུད་དུ་འཚོ་བ་དང་།འགྲིམ་འགྲུལ།དངོས་ཟོག་སྐྱེལ་འདྲེན་བཅས་སྔར་ལས་སྟབས་བདེ་བའི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྤོས་ཤིང་།སྔོན་ཆད་བྱུང་མྱོང་མེད་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ཅན་གྱི་ལས་འགུལ་ཞིག་བཟོ་གྲྭ་འདུས་སྡོད་བྱས་པས་མགྱོགས་མྱུར་ངང་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བ་རེད།1783ལོར་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེའི་གཅིག་པུར་དབང་བའི་ཁེ་ཕན་རྩིས་མེད་དུ་བཏང་བའི་ཚེ།ལན་ཁའེ་ཞ་རུ་ཨ་ཁེ་ལའེ་ཐེ་ཡི་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་བཟོ་གྲྭ་གཅིག་མ་གཏོགས་མེད།ལོ་30ཡི་རྗེས་སུ།བཟོ་གྲྭའི་གྲངས་འབོར་86ལ་འཕར།མི་གྲངས་ཀྱང་དེ་སྔའི་ཁྲི་2.4ནས་ཁྲི་15བར་འཕར་བས།དེའི་རྐྱེན་གྱིས་མན་ཁྲེ་སི་ཐེ་ནི་འཛམ་གླིང་གི་དེང་རབས་བཟོ་ལས་གྲོང་ཁྱེར་དང་པོར་གྱུར།མན་ཁྲེ་སི་ཐེ་དང་བར་ཐག་སྟོང་སྨི་36ཡོད་པའི་ལི་ཝུའུ་ཕུའུ་རུ་ཨ་མེ་རི་ཁ་ནས་ཆུ་བོའི་རྒྱུན་བཞིན་སྐྱེལ་འདྲེན་བྱས་པའི་སྲིང་བལ་འདི་རུ་ཤིང་རྟ་འཁོར་ལོ་དང་མིས་བཟོས་གཙང་པོའི་ནང་དུ་བཞག་ཡོད།སྲིང་བལ་དེ་བས་མང་བ་དང་དེ་བས་མགྱོགས་པའི་སྒོ་ནས་དབོར་འདྲེན་བྱེད་ཆེད་འཛམ་གླིང་གི་ལྕགས་ལམ་དང་པོ་དེ་ནས་ཐོན་པ་རེད།

ལོ་རྒྱུས་ཧ་ཅང་རིང་པོ་ཞིག་གི་ནང་དུ་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལག་ཤེས་བཟོ་ལས་ནི་ཕྱུག་པོ་ཉུང་ཤས་ཁོ་ནར་བརྟེན་ནས་འཚོ་བ་རེད།བཟོ་གྲྭའི་ལམ་ལུགས་ཀྱིས་ཐོན་སྐྱེད་དང་ཕྱིར་འཚོང་བྱེད་སྟངས་གསར་པ་ཞིག་གསར་གཏོད་བྱས་པ་སྟེ།དེས་ཕྱུག་པོ་ཉུང་ཤས་ཀྱི་དགོས་མཁོ་སྐོང་ཆེད་ཐོན་སྐྱེད་མི་བྱེད་པ་དང་།དེས་སྔར་ན་མེད་པའི་དབུལ་པོ་མང་ཆེ་བ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གར་སྟེགས་སྟེང་དུ་འཐེན།འགོ་བརྩམས་མ་ཐག་བཟོ་གྲྭའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་ནི་མི་མང་ཆེ་བའི་དགོས་མཁོ་སྐོང་བའི་གོང་ཁེའི་ཚོང་ཟོག་ཐོན་སྐྱེད་བྱ་རྒྱུ་དེ་རེད།སྐབས་དེར་བཟོ་གྲྭ་ནི་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་བཟོ་གྲྭ་ཡིན་ཟེར་བ་དེ་རེད།དེ་ཚོས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་སྲིང་བལ་འཁེལ་འཐག་ཐོན་རྫས་ནི་ཕྱུག་པོར་མཁོ་བའི་དངོས་རྫས་གཏན་ནས་མིན།དེའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་ཕྱུག་པོས་དཀོན་ཞིང་རྩ་ཆེ་བའི་དར་གོས་དང་།ཡ་མ་སོ་མ།སོ་མ་ར་ཙ་བཅས་ལ་དེ་བས་ཀྱང་དགའ་པོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རེད།དུས་ཡུན་ཧ་ཅང་རིང་པོ་ཞིག་གི་ནང་དུ་འཕྲུལ་འཁོར་བཟོ་གྲྭས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་གྱོན་ཆས་དང་ལྷམ་དབུལ་པོས་མ་གཏོགས་ཉོ་མི་དགོས་མོད།ཕྱུག་པོས་སྔར་བཞིན་ཚེམ་བུ་དང་ལྷམ་བཟོ་བའི་སར་མངགས་བཟོ་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།བཟོ་ལས་གསར་བརྗེའི་དོན་སྙིང་ཆེ་ཤོས་ནི་ལག་ཤེས་བཟོ་ལས་ནས་འཕྲུལ་འཁོར་དུ་འགྱུར་བའི་ཐོན་སྐྱེད་བྱ་རིམ་ལ་འགྱུར་བ་བྱུང་བ་མིན་པར།ཐེངས་དང་པོར་ཐོན་སྐྱེད་བྱ་རིམ་དང་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་འབྲས་ཚང་མ་མང་ཚོགས་དཀྱུས་མར་དམིགས་པ་དང་།བཟོ་གྲྭའི་ནང་གི་བཟོ་པ་རྣམས་སྔར་བཞིན་བཟོ་པ་དང་འདྲ་བར་མི་ཚེ་གང་པོར་གཞན་གྱི་བདེ་སྐྱིད་ཀྱི་ཆེད་དུ་དཀའ་ལས་བརྒྱབ་པས།ཁོ་ཚོ་རང་ཉིད་ནི་བཟོ་གྲྭས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་ཐོན་རྫས་ཀྱི་འཛད་སྤྱོད་བྱེད་མཁན་གཙོ་བོ་ཡིན།མ་རྩ་རིང་ལུགས་ཀྱི་ཁེ་ལས་པའི་སྙིང་སྟོབས་ཀྱི་རྩ་དོན་ནི་མི་སེར་ལ་ཞབས་འདེགས་ཞུ་རྒྱུ་དེ་ཡིན།

ཁེ་བེད་བདག་ཐོབ་ལམ་ལུགས་དང་པར་དབང་ལམ་ལུགས་གཉིས་ཀ་རིག་རྩལ་བསྐྱར་དར་སྐབས་ཀྱི་ཝུའེ་ཉི་སི་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ནས་འགོ་ཚུགས་པ་དང་།“དུས་ཡུན་ལོ་བཅུ་ཡི་ནང་གསར་གཏོད་པའི་མོས་མཐུན་དང་ཆོག་མཆན་མ་ཐོབ་པར་མི་གཞན་སུ་འདྲ་ཞིག་གིས་གསར་གཏོད་དེ་དང་གཅིག་མཚུངས་སམ་འདྲ་མཚུངས་ཀྱི་སྒྲིག་ཆས་བཟོ་མི་ཆོགགལ་སྲིད་མི་གཞན་གྱིས་གང་བྱུང་དུ་འདྲ་བཟོ་བྱས་ཚེ་ཁེ་བེད་བདག་ཐོབ་མཁན་ལ་གསེར་གྱི་སྒོར་མོ་བརྒྱ་ལ་སྐྱིན་ཚབ་འཇལ་རྒྱུ་དང་འདྲ་ཟླའང་འཕྲལ་དུ་མེད་པ་བཟོ་རྒྱུ”ཡིན་པ་རེད།ཆེད་ཁེའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་སྲུང་སྐྱོབ་འོག་ཝེ་ཉི་སིས་ཡོ་རོབ་གླིང་གི་ལག་ཤེས་པ་མང་པོའི་ཡིད་དབང་བཀུག་ནས་ཚན་རིག་ལག་རྩལ་གྱི་འཕེལ་རྒྱས་དང་བཟོ་ཚོང་ལས་རིགས་ཀྱི་དར་རྒྱས་ལ་སྐུལ་འདེད་བཏང་ཡོད།ཐ་ན་མིང་དུ་གྲགས་པའི་ཚན་རིག་པ་ཀཱ་ལི་ལེ་ལ་ཡང་ཆུ་གཏོང་བའི་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་ཆེད་ཁེ་དབང་ཆ་ཐོབ་པ་རེད།

དོན་སྙིང་ངེས་ཅན་ཞིག་གི་ཐོག་ནས་བཤད་ན་གཅིག་པུར་དབང་བའི་ཁེ་ཕན་གྱི་ལམ་ལུགས་མེད་ན་བཟོ་ལས་ཀྱི་གསར་བརྗེ་ཡང་འབྱུང་མི་ཐུབ།དེ་ནི་ཏག་ཏག་གནའ་རབས་ཀྱི་ཀྲུང་གོར་མི་འདང་བ་ཞིག་རེད།